Εισαγωγή στα «Ποιήματα» του Jack Kerouac

Γιάννης Λειβαδάς:

Εισαγωγή στα «Ποιήματα» του Jack Kerouac

Ηριδανός 2007

Ο αυθορμητισμός και το αυτοσχεδιαστικό του πνεύμα δίδαξαν σχεδόν όλους τους σύγχρονούς του δημιουργούς (από τους Μπιτ μέχρι τη δεύτερη γενιά των μεταμοντέρνων ποιητών της Αμερικής), και εξασφάλισαν τα εχέγγυα της τότε πρωτόγνωρης ανακαίνισης που υπέστη η νεότερη ποίηση, ειδικά με τη δική του συμβολή. Μιλάμε βεβαίως για τον ποιητή Τζακ Κέρουακ.

Ο Τζακ Κέρουακ ήταν η προσωποποίηση του πνεύματος της Τζαζ, και απόλυτος εκφραστής της από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 ως τον θάνατό του το 1969. Ο Κέρουακ ήταν ο μόνος δημιουργός στην ευρύτερη ιστορία της νεότερης λογοτεχνίας, ο οποίος ανέπτυξε μία ολόκληρη θεωρία για την γραφή, η οποία κυριολεκτικά βασιζόταν στην Τζαζ. Στην ποιητική του δε, αναγνωρίζει κανείς σχεδόν όλο το φάσμα των γνωρισμάτων της Τζαζ, που η συγχώνευση τους με τον στεγνό, απέριττο λυρισμό της ποίησης της Άπω Ανατολής μορφοποίησε έναν μοναδικό τρόπο γραφής.

Στην γραφή του Κέρουακ παρατηρήθηκαν δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα τα οποία προσδιόρισαν συνολικά το ύφος των ποιημάτων του α) ο Κέρουακ θεωρούσε πως τα εξωλογικά στοιχεία που λαμβάνουν χώρα ανάμεσα στους δεσμούς των σκέψεων, ακόμη και η ίδια η αλλοίωση της σκέψης, ανεδείκνυαν το πεδίο μιας πολύ εσωτερικής αναταραχής από την οποία αν κόπιαζε κανείς θα μπορούσε να εξορύξει τα μόρια μιας Απόλυτης Φυσικότητας, και β) ο Κέρουακ έγραψε τα περισσότερά του ποιήματα, σε ένα ποσοστό κάπου 80% υπό την επήρεια ουσιών. Δεν ήταν λίγες και οι φορές που μετέτρεπε σε ποιήματα καταγραφές ονείρων ή περικοπές αναγνωσμάτων. Η παρουσία συνειρμικών διατυπώσεων αντιπροσώπευε για τον Κέρουακ τη δυναμική φαινομενικά «περιττών» πραγμάτων, εικόνων, (πάντοτε αριστοτεχνικά τοποθετημένα μέσα στο ποίημα), που εκ φύσεως επηρεάζουν ως εμβόλιμα τη διαδικασία της σκέψης· θεωρώντας πως η παρουσία τους μέσα στο ποίημα δίνει την δυνατότητα μίας πολύ αντιπροσωπευτικής απεικόνισης της διάνοιας, που ορισμένες φορές αντί της επεξεργασία της δεν χρειάζεται παρά η ωμή μεταφορά αυτής της εσωτερικής μύχιας εικόνας, όπου δεν υπάρχει σχεδόν τίποτα για πέταμα. Όχι μόνο υπό το πρίσμα της σύγχρονης ψυχαναλυτικής άποψης μα σύμφωνα με το αξίωμα της Tathata (σανσκ. Ταθάτα: το Ποιόν, η υφή της Αλήθειας).

Η διάθεση, ο διασκελισμός και ο τόνος της ποιητικής ροής αποτελούσε μέρος του νοήματος. Άποψη που όσο εξακολουθεί στην αιώρηση, άλλο τόσο βρήκε την ανταπόκριση και την θέση που της αξίζει μέσα τις τελευταίες δεκαετίες. Ας θυμηθούμε όμως, υπάρχει κανένα πραγματικά σπουδαίο λογοτεχνικό έργο που να μην είναι αμφιλεγόμενο;

Ο Κέρουακ άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστός σαν ποιητής, με την πρώτη έκδοση των Mexico City Blues to 1959. Η έκδοση αυτή μπορεί να έμεινε σχεδόν ασχολίαστη για πολλά χρόνια, μα ανεπίσημα λειτούργησε σαν πυξίδα νεοτερικότητας. Το Mexico City Blues δικαίως συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πιο προοδευτικά και ρωμαλέα ποιητικά κείμενα του 20ου αιώνα, όπως τα Cantos του Έζρα Πάουντ, το Briggflatts του Μπάζιλ Μπάντινγκ, τα Dream Songs του Τζον Μπέρρυμαν, οι συλλογές The Days Run Away Like Wild Horses Over The Hills του Τσαρλς Μπουκόβσκι και No Thanks του ε. ε. κάμμινγκς, για να αναφέρουμε ορισμένα.

Η πρώτη μεταθανάτια συλλογή ποιημάτων του που κυκλοφόρησε το 1971 με τίτλο Scattered Poems έφερε τον Κέρουακ ξανά στο προσκήνιο, προσφέροντας μία πιο εκτεταμένη εικόνα της ποιητικής του παραγωγής. Στο εξής κυκλοφόρησαν τμηματικά όλα του τα ποιήματα. Εν τέλει η ποιητική του αξία επικυρώθηκε στο έπακρο, με τις εργασίες και τα σχόλια πολλών νεότερων ποιητών για το έργο του, και με την πλούσια παρουσία του σε όλες τις έγκυρες και αναγνωρισμένες ανθολογίες της μεταπολεμικής αμερικανικής ποίησης.

Ο Τζακ Κέρουακ υποστήριζε πως στην ποίηση δεν μετρούν οι λέξεις μα η ρύμη της αλήθειας που συντάσσει με διάφορους τρόπους τις λέξεις για τους δικούς της σκοπούς. Ο Κέρουακ διατεινόταν πως το αφηρημένο στοιχείο στα χέρια των «ακαδημαϊκών» και των «συντηρητικών» ποιητών, μεταλλασσόταν σε μία ευτελή γενίκευση. Συνεπώς, το αφηρημένο στοιχείο μπορούσε να λειτουργήσει αποκλειστικά κάτω από τον μανδύα της άνευ όρων αποδοχής του Ιερού, όχι της επί μέρους ψηλάφησης του (άποψη που την ασπάζεται απόλυτα και ο υποφαινόμενος)· και πως οι ποιητές, παίζοντας τον ρόλο του αποκωδικοποιητή, ή του ερμηνευτή των «μεγάλων αληθειών της ζωής», απομάκρυναν τον ίδιο τον άνθρωπο και την γραφή από την φυσικότητα, από την ιερή διάσταση του Κενού, όπου δεν χρειάζεται να διασαφηνίζει κανείς (θα ήταν εξάλλου πρωτοβουλία για να βάλει κάποιος τα γέλια), μα να διαλογίζεται βαθιά και να δρα με τον απλούστερο τρόπο μέσα στη ζωή: «Ουδεμία επιλεκτικότητα στην έκφραση, μα ακολουθία της ελεύθερης παρέκκλισης (συσχέτισης) του νου μέσα στις απεριόριστες, μουσικών θεμάτων, θάλασσες των σκέψεων».

Όλα αυτά βεβαίως δεν ήταν παρά αποκυήματα της Βουδδιστικής φιλοσοφίας, που καθώς φαίνεται δημιούργησε ένα ολόκληρο σύστημα αντίληψης και καλλιτεχνίας. Καλώς ή κακώς το έργο του Κέρουακ συναρτάται μ’ αυτήν απόλυτα. Ο ίδιος έγραψε άλλωστε σε ένα από τα διάσημα χορικά του: «Για να καταλάβεις τι λέω πρέπει να διαβάσεις τις Σούτρες…».

Ένα ακόμη στοιχείο, εκείνο του πολυταλανισμένου Αυθορμητισμού, που στην λανθασμένη του γενίκευση και την ασυλλόγιστη χρήση του, επέφερε σοβαρά τραύματα στις γενιές των νεότερων ποιητών, ήταν στο Κέρουακ κάτι παραπάνω από θεμελιώδες. Ο αυθορμητισμός είναι το απόλυτο μέσο για να εκφράσει κανείς τον φυσικό του ρυθμό. Διαθέτοντας εμπεριστατωμένη προπαιδεία και όντας επικεντρωμένος σε ένα ποιητικό αντικείμενο, (όπως στην περίπτωση του Κέρουακ) μπορεί να καταφέρει κανείς σπουδαία πράγματα, μα δίχως αυτές τις δύο προϋποθέσεις δεν καταφέρνει τίποτα.

Ο Κέρουακ διέπρεψε πράγματι στην τεχνική της αυτόματης γραφής και της αυτοσχεδιαστικής σύνθεσης. Οι αλλεπάλληλες αντιπαραβολές μορφών και επινοήσεων που προέκυπταν από την εφαρμογή ενός έντεχνου, σταθμισμένου αλυσιδωτού λόγου, οδηγούσαν στο απροχώρητο των σκέψεων, σε μία ακρότατη καθαρότητα όπου όλα τα στοιχεία λειτουργούσαν σαν ένα. Και όλο αυτό δεν ήταν παρά επιβεβαίωση, δικαίωση του στίγματος της θέσης του ποιητή στα πεδία μιας ανενδοίαστης ματαιότητας, ενός εντελούς ποιητικού θανάτου (απελευθέρωσης), που σκίασε για χρόνια τον περίγυρό του.

Ο Τζακ Κέρουακ έκανε ένα μεγάλο βήμα προς το κέντρο του λογοτεχνικού σύμπαντος, αφοσιώθηκε σ’ αυτό, και παρότι το κέντρο ήταν και παραμένει φαινομενικά συγκεχυμένο, με το ποιητικό του έργο παίρνουμε μία αμυδρή ιδέα του τι μπορεί βρίσκεται εκεί μέσα. Γι’ αυτό και ο Τζακ Κέρουακ συγκαταλέγεται ανάμεσα στους μεγάλους δημιουργούς.

Τι άλλο να πει κανείς για να σχολιάσει την περίπτωση του: ένα αδείλιαστο carpe diem που συμβαίνει κάποτε.

1 σχόλιο:

experimentalis είπε...

Συγκαταλέγεται στους μεγάλους δημιουργούς.

καλός και σοβαρός, αλλά μουσικός μάλλον παρά ποιητικός ο λόγος σου.